هزارگان ) قديم ايرانيان كه گويند يكى از حكماى پيشين ايشان سالها و دوره‌هاى معيّن بر حساب اوساط كواكب و علل جنبش آنها را در آن ياد كرده ، همان است كه مردم از زمان طهمورث پيشدادى آن را « ادوار هزارات » نامند ، كتاب‌هاى زيج الهزارات يا الالوف ابو معشر بلخى ( سدهء 3 ق ) لا بدّ براين پايه تأليف شده است « 1 » . ( 11 ) . عنصر الموسيقى ( - آرمونيكا استوئيخيا ( Element Harmonique / تأليف حكيم پولس ايرانى مسيحى نسطورى زردشتى شده ( م 571 / 573 م ) به سريانى كه اسحاق بن حنين عبادى ( سدهء 3 ق ) آن را به عربى ترجمه كرده است . يك نسخه از اين رساله وجود دارد ( مغنيسا گنل ، ش 1705 / فيلم دانشگاه ، ش 262 ) بدين آغاز : كتاب عنصر الموسيقى و ما افترقت عليه الفلاسفة من تركيبه و مائيته ، تأليف بولس و نقل اسحاق بن حنين ، كه از امونيوس ، بورسطوس ، روطيروس ، اوقليدس ، ثوفرسطس ، افليليس ، اسكندر ، ارماوس ، ارسطاطاليس ، سولن ، ارقاوس ، سويطرس رومى ، افلاطون ، هرمس و قندروس سخنانى در موسيقى آورده است « 2 » . با اين حال ، موسيقى رياضى نيست بلكه ادبى است فلذا در ذيل متون ادبى باز ياد خواهد شد . ( 12 ) . زيگ شهريار ( پهلوى ) كه به‌گونهء « زيك شترو - اياران / شهرياران - هندوك - پتلمئوس » ( - زيگ شهريار - و - زيگ هندوك - و - زيگ بطلميوس ) در دفتر پهلوى « نامه‌هاى منوچهر » ( ن 2 س 3 ق ) ياد شده است « 3 » . حمزهء اصفهانى و ابن نديم به نقل از كتاب « اختلاف الزيجات » ابو معشر بلخى ( سدهء 3 ق ) آورده‌اند كه منجمان دورهء شاهان نخستين ايران ، از مجموع زيجهاى كهن ايرانيان زيجى بيرون آوردند كه آن را « زيج شهريار » ناميدند - يعنى « شاه زيجها » « 4 » . ازاين‌رو ، آن را « زيج الشاه » هم گفته‌اند ، چنان‌كه ابو ريحان بيرونى از زيج الشاه ياد كرده كه حكم بهرهء خورشيد و ناهيد را به اصول بطلميوس نقل نموده ؛ يا در تعديل شمس هيچ‌چيز جز قضيهء « زيج الشاه » موجب نقل نباشد . همچنين در تعديل جيب اعظم از باب استعلاء گويد كه اين‌ها از ايرانيان باشد ، و

--> ( 1 ) . سنى ملوك الارض ( حمزهء اصفهانى ) ، ص 151 / الفهرست ( ابن نديم ) ، ص 302 . ( 2 ) . فهرست موسيقىنامه‌ها ( دانش‌پژوه ) ، ص 34 / المنطق لابن المقفّع ( مقدمهء دانش‌پژوه ) ، ص 10 . ( 3 ) . A volume of oriental studies , Presented to E . G . Broume ( 1922 ) , p . 350 / Zoroastrian problems ( H . Bailey ) , p . 80 . ( 4 ) . سنى ملوك الارض و الانبياء ، بيروت ، ص 151 . / الفهرست ، چاپ تهران ، ص 302 .